Tổng quan Luật Cờ Tướng chính thức của Việt Nam

Tóm tắt

Tài liệu này tổng hợp các quy định cốt lõi từ Luật Cờ Tướng chính thức do Liên đoàn Cờ Việt Nam ban hành, cung cấp một cái nhìn toàn diện về các nguyên tắc cơ bản, quy tắc thi đấu, và vai trò của các bên liên quan trong một ván cờ và giải đấu.

Mục đích của ván cờ là chiếu bí Tướng đối phương. Luật quy định chi tiết về bàn cờ, 32 quân cờ gồm 7 loại, cách đi quân đặc thù của từng loại, và các điều kiện để xác định thắng, thua hoặc hòa.

Các quy tắc thi đấu chuyên nghiệp được nhấn mạnh, bao gồm quy tắc “chạm quân”, quản lý thời gian bằng đồng hồ, và nghĩa vụ ghi chép biên bản ván đấu. Tài liệu cũng xác định rõ tư cách, trách nhiệm và các hành vi bị cấm đối với đấu thủ, huấn luyện viên và lãnh đội nhằm đảm bảo tinh thần thể thao “đoàn kết, trung thực, cao thượng”.

Một phần quan trọng của bộ luật là các quy định chi tiết để phân xử các tình huống phức tạp, đặc biệt là các nước đi lặp lại như chiếu mãi (xử thua cho bên chiếu), đuổi bắt mãi (xử thua hoặc hòa tùy tình huống), và dọa hết mãi (xử hòa).

Những quy tắc này là nền tảng để trọng tài đưa ra phán quyết công bằng. Cuối cùng, tài liệu phác thảo các hình thức tổ chức thi đấu phổ biến (hệ Thụy Sĩ, vòng tròn, loại trực tiếp) và các quy định riêng cho thể loại cờ nhanh và cờ chớp.

Phần I: Các Nguyên Tắc Cơ Bản Của Ván Cờ

1. Mục đích, Bàn cờ và Quân cờ

• Mục đích: Ván cờ diễn ra giữa hai đấu thủ, một bên cầm quân Trắng (đi trước, hay đi tiên) và một bên cầm quân Đen (đi sau, hay đi hậu). Mục tiêu là sử dụng các nước đi hợp lệ để chiếu bí Tướng (hoặc Soái) của đối phương.
• Bàn cờ: Là một hình chữ nhật gồm 9 đường dọc và 10 đường ngang, tạo thành 90 giao điểm. Một khoảng trống ở giữa gọi là “sông” (hà) chia bàn cờ thành hai phần bằng nhau. Mỗi bên có một “cung Tướng” hình vuông giới hạn trong các đường dọc 4, 5, 6 và 3 đường ngang cuối.
• Quân cờ: Mỗi bên có 16 quân, tổng cộng 32 quân, gồm 7 loại. Quân Trắng thường có màu Đỏ hoặc màu nhạt, quân Đen có màu Xanh hoặc màu sẫm.

2. Cách Đi Quân

• Tướng (Soái): Đi từng bước một, ngang hoặc dọc, và chỉ được di chuyển trong phạm vi cung Tướng. Hai Tướng không được đối mặt nhau trên cùng một cột dọc nếu không có quân nào cản ở giữa.
• Sĩ: Đi chéo từng bước một và chỉ được di chuyển trong cung Tướng.
• Tượng: Đi chéo 2 bước (ngang 2 và dọc 2) cho mỗi nước đi. Tượng không được qua sông. Nước đi bị cản nếu có một quân cờ đứng ở giữa đường chéo.
• Xe: Đi ngang hoặc dọc không giới hạn số bước, miễn là không có quân cản trên đường đi.
• Mã: Đi theo hình chữ L (ngang 1 dọc 2, hoặc ngang 2 dọc 1). Mã sẽ bị cản và không thể thực hiện nước đi nếu có một quân cờ đứng ngay cạnh trên đường đi thẳng.
• Pháo: Khi không ăn quân, Pháo di chuyển giống Xe. Khi ăn quân, Pháo phải nhảy qua đúng một quân cờ khác (gọi là “ngòi”) nằm giữa nó và quân đối phương.
• Tốt (Binh): Đi một bước thẳng về phía trước. Sau khi đã qua sông, Tốt có thể đi thẳng tiến một bước hoặc đi ngang một bước, nhưng không được đi lùi.

3. Các Quy Tắc về Thắng, Thua và Hòa

Thắng cờ: Một đấu thủ được xử thắng khi:

• Chiếu bí được Tướng đối phương.
• Đối phương bị vây chặt hết nước đi hợp lệ (chưa bị chiếu nhưng không thể di chuyển bất kỳ quân nào).
• Đối phương hết thời gian quy định.
• Đối phương xin thua.
• Đối phương vi phạm luật dẫn đến bị xử thua, ví dụ: chiếu mãi, phạm 3 lỗi kỹ thuật hoặc 3 lỗi tác phong.

Thua cờ: Một đấu thủ bị xử thua khi:

• Bị đối phương chiếu bí.
• Đến lượt đi nhưng không còn nước đi hợp lệ.
• Hết giờ trước.
• Tự tuyên bố xin thua.
• Thực hiện hành vi chiếu Tướng lặp đi lặp lại (chiếu mãi) mà không thay đổi nước đi.
• Vi phạm các luật cấm khác hoặc các lỗi kỹ thuật, tác phong lặp lại.

Hòa cờ: Ván cờ được xử hòa khi:

• Hai bên đồng ý hòa.
• Thế cờ không còn quân nào có khả năng tấn công để chiếu bí đối phương.
• Cả hai bên đều không chịu thay đổi nước đi và không vi phạm luật cấm.
• Sau 50 nước đi liên tiếp của mỗi bên mà không có nước bắt quân nào được thực hiện (khi có yêu cầu từ một đấu thủ và được trọng tài xác nhận).
• Các trường hợp lặp lại nước đi dẫn đến hòa theo luật chi tiết (ví dụ: dọa hết mãi, một chiếu một bắt…).

Phần II: Tiến Hành Ván Đấu và Quy Tắc Thi Đấu

1. Quy Tắc Chạm Quân

Đây là một quy tắc nghiêm ngặt trong thi đấu chính thức (Điều 9):

• Chạm quân mình: Nếu một đấu thủ đến lượt đi, cố ý chạm vào một quân cờ của mình, họ bắt buộc phải đi quân đó (nếu có nước đi hợp lệ).
• Chạm quân đối phương: Nếu chạm vào một quân của đối phương, họ bắt buộc phải dùng quân của mình để bắt quân đó (nếu có thể).
• Chạm đồng thời: Nếu chạm cả quân mình và quân đối phương, ưu tiên hành động bắt quân.
• Phạm lỗi: Nếu các hành động bắt buộc trên không thể thực hiện do sai luật, đấu thủ sẽ bị tính một lỗi kỹ thuật.
• Sửa quân: Đấu thủ muốn sửa lại vị trí quân cờ cho ngay ngắn phải báo trước cho đối phương hoặc trọng tài và chỉ được làm khi đến lượt mình đi.
• Đi quân rồi không đi lại: Khi quân cờ đã được đặt vào một vị trí mới, nước đi được coi là đã hoàn thành và không được thay đổi, dù chưa buông tay.

2. Quản Lý Thời Gian và Ghi Biên Bản

• Thời gian: Các giải đấu sử dụng đồng hồ cờ chuyên dụng. Thời gian cho mỗi ván đấu được quy định trong điều lệ giải, ví dụ: 60 phút/bên, 90 phút/bên, hoặc các thể thức có cộng thêm thời gian sau mỗi nước đi (ví dụ 60 phút + 30 giây). Hết giờ trước sẽ bị xử thua.
• Ghi biên bản: Mỗi đấu thủ có trách nhiệm ghi lại tất cả các nước đi của mình và của đối phương vào tờ biên bản chính thức.
  • Ngoại lệ: Đấu thủ được phép không ghi biên bản khi thời gian còn lại dưới 5 phút (hoặc theo quy định của giải). Khi đó, trọng tài sẽ hỗ trợ ghi.
  • Ký hiệu: Luật quy định cách ghi thống nhất cho tên quân và hướng đi (Tiến: ., Thoái: /, Bình: -). Ví dụ: 1) P2-5 M8.7.
  • Vi phạm: Không ghi 4 nước liên tục sẽ bị tính một lỗi kỹ thuật. Lỗi này lặp lại 3 lần trong một ván sẽ bị xử thua.

3. Tư Cách và Trách Nhiệm của Đấu Thủ

Đấu thủ, huấn luyện viên, và lãnh đội phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về tác phong và đạo đức thể thao (Điều 15).

• Tinh thần thể thao: Phải thi đấu với tinh thần “đoàn kết, trung thực, cao thượng”, tôn trọng trọng tài, đối thủ và khán giả.
• Các hành vi bị cấm trong khi thi đấu:
  • Tự ý rời phòng thi đấu mà không có sự đồng ý của trọng tài.
  • Sử dụng tài liệu, sách báo, hoặc các thiết bị điện tử.
  • Gây ồn ào, làm ảnh hưởng đến sự tập trung của đối phương (đập quân cờ, rung đùi, gõ tay lên bàn…).
  • Nhận ám hiệu hoặc mách nước từ bên ngoài.
  • Bình luận về ván cờ khi đang diễn ra.
• Khiếu nại: Mọi thắc mắc, khiếu nại trong ván đấu phải do chính đấu thủ đề xuất với trọng tài. Huấn luyện viên và lãnh đội không được can thiệp trực tiếp vào ván đấu.

Phần III: Phân Xử các Tình Huống Phức Tạp

Chương 5 của bộ luật dành riêng cho việc giải thích và phân xử các thế cờ lặp đi lặp lại hoặc các nước đi có tính chất chiến thuật đặc biệt.

Mười Điểm Chính Khi Xử Ván Cờ (Điều 23)

Đây là những nguyên tắc cốt lõi để trọng tài đưa ra phán quyết:

1. Chiếu mãi: Bên thực hiện chiếu Tướng lặp đi lặp lại sẽ bị xử thua.
2. Dọa hết mãi, một chiếu một dọa hết, một chiếu một bắt: Nếu hai bên không thay đổi nước đi thì xử hòa.
3. Một quân đuổi bắt mãi một quân: Bên đuổi bắt sẽ bị xử thua (trừ trường hợp đuổi Tốt chưa qua sông). Hai hay nhiều quân bắt mãi một quân cũng bị xử thua.
4. Một quân lần lượt đuổi bắt hai hoặc nhiều quân: Xử hòa.
5. Hai bắt một bắt lại: Bên thực hiện hai nước bắt (cùng một quân) bị coi là bắt mãi và phải đổi nước đi, nếu không sẽ bị xử thua.
6. Đuổi bắt quân có căn (được bảo vệ): Đuổi bắt quân có “căn thật” thì xử hòa, có “căn giả” thì xử thua. Riêng Mã hoặc Pháo đuổi bắt mãi Xe có căn thật vẫn bị xử thua.
7. Đuổi bắt quân bị ghim: Đuổi bắt quân có căn thật nhưng quân đó bị ghim không di chuyển được vẫn coi là bắt mãi, không đổi nước sẽ bị xử thua.
8. Bắt mãi kèm đòi đổi quân: Vẫn bị coi là bắt mãi và phải thay đổi nước đi.
9. Tướng hoặc Tốt bắt mãi: Tướng hoặc Tốt bắt mãi bất kỳ quân nào thì xử hòa.
10. Cản mãi, thí quân mãi, đòi đổi mãi: Được cho phép, nhưng nếu không đổi nước đi thì xử hòa.

Phần IV: Tổ Chức Giải Đấu và các Quy Định Đặc Thù

1. Vai Trò của Ban Tổ Chức và Ban Trọng Tài

• Ban Tổ chức: Chịu trách nhiệm ban hành điều lệ giải, điều hành chung, giải quyết các vấn đề vượt quá thẩm quyền của trọng tài, và đảm bảo điều kiện thi đấu tốt nhất.
• Ban Trọng tài: Gồm Tổng trọng tài và các trọng tài bàn, chịu trách nhiệm điều hành trực tiếp công tác chuyên môn.
  • Tổng trọng tài: Là người có quyền quyết định cao nhất về các vấn đề chuyên môn, kỹ thuật trong giải đấu. Phán quyết của Tổng trọng tài là phán quyết cuối cùng.
  • Trọng tài bàn: Giám sát trực tiếp các ván đấu, đảm bảo luật được tuân thủ, xử lý các tình huống phát sinh, và xác nhận kết quả ván đấu.

2. Các Hình Thức Thi Đấu Phổ Biến

• Hệ Thụy Sĩ: Áp dụng cho giải có đông vận động viên. Các đấu thủ có cùng điểm số (hoặc chênh lệch ít nhất) sẽ được ghép cặp với nhau qua một số vòng đấu hạn chế.
• Đấu loại trực tiếp: Đấu thủ thua sẽ bị loại. Có thể là loại trực tiếp một lần thua hoặc hai lần thua.
• Đấu vòng tròn: Tất cả các đấu thủ lần lượt gặp nhau. Hình thức này xác định thứ hạng chính xác nhất nhưng tốn nhiều thời gian.

3. Quy định cho Cờ Nhanh và Cờ Chớp Nhoáng

Đây là các quy định tạm thời cho thể thức thi đấu nhanh, có một số điểm khác biệt so với cờ tiêu chuẩn:

• Không bắt buộc ghi biên bản.
• Nước đi trái luật: Nếu một bên đi sai luật và bấm đồng hồ, đối phương có quyền khiếu nại trước khi đi nước của mình. Nếu khiếu nại đúng, người khiếu nại được xử thắng ngay lập tức.
• Bỏ Tướng: Nếu để lộ mặt Tướng (bỏ Tướng) và đối phương phát hiện thì bị xử thua.
• Thắng bằng thời gian: Để tuyên bố thắng giờ, đấu thủ phải dừng đồng hồ và báo trọng tài. Ván cờ sẽ được xử hòa nếu bên thắng giờ không còn đủ lực lượng để chiếu bí.
• Lỗi tác phong: Các hành vi như đập đồng hồ, cố tình làm đổ quân, sử dụng điện thoại sẽ bị xử thua ngay lập tức.

Chi tiết xin hãy tham khảo tài liệu PDF Luật Cờ Tướng chính thức do Liên đoàn Cờ Việt Nam ban hành.